Voorbij Dogma
De tempel die niemand kan afbreken
Van Bethel tot Jeruzalem, van de put in Samaria tot de kathedralen van Rome: een reis langs de vraag waar God werkelijk wil wonen. Niet in muren van steen, maar in het hart van de mens.
Hoofdstuk 1
Lang voordat er in Jeruzalem één steen op de andere lag, stond Jakob in Bethel en wilde hij er een heiligdom bouwen, op de plek waar hij de hemel open had gezien. Maar volgens het oude Boek der Jubileeën kreeg hij te horen dat hij het niet moest doen: dit was niet de plek en het was niet de tijd. Eeuwen later kwam de tempel er toch, groot en prachtig, van marmer, cederhout en goud. Hij werd het hart van het volk, de plek waar men geloofde dat hemel en aarde elkaar raakten en waar God in het allerheiligste woonde. Toch klonk er bij de inwijding al een opvallende zin. Koning Salomo, de bouwer zelf, erkende dat zelfs de hemelen God niet kunnen bevatten, laat staan een huis dat door mensen is gebouwd. Op de dag dat de tempel klaar was, wist de bouwer al dat God er niet in paste. De tempel was een teken, geen gevangenis. Een wijzende vinger, geen woonadres.
Uitleg: Al vanaf het begin bestond er een spanning tussen het verlangen van de mens om God een vaste plek te geven en het besef dat God veel groter is dan iedere plek. Het verhaal van Jakob en de woorden van Salomo laten zien dat dit besef niet nieuw is. Het was er al vóór Jezus, verborgen in de geschiedenis van Israël zelf.
Gebed: Vader, U bent groter dan elk gebouw dat wij ooit voor U maakten. Vergeef me waar ik U heb willen opsluiten in muren, regels of plaatsen. Leer me U te zoeken waar U werkelijk wilt wonen.
Schrift: Boek der Jubileeën 32 (Jakob in Bethel); 1 Koningen 8:27 (Salomo: de hemel kan U niet bevatten); Jesaja 66:1-2 (de hemel is Gods troon, de aarde Zijn voetbank).
Hoofdstuk 2
Toen Jezus kwam, liep Hij de tempel binnen, leerde er en hield er van, maar Hij liet ook zien dat Gods aanwezigheid niet aan stenen gebonden was. Bij een put in Samaria zei een vrouw dat haar volk op een berg aanbad, en de Joden in Jeruzalem. Jezus antwoordde dat er een tijd kwam waarin het niet meer om de berg of om de stad zou gaan, maar om aanbidding in geest en in waarheid. Toen men Hem vroeg naar Zijn gezag, sprak Hij over een tempel die afgebroken zou worden en in drie dagen weer zou opstaan, en Hij bedoelde Zijn eigen lichaam. Op de vraag wanneer het Koninkrijk zou komen, zei Hij dat het niet te zien zou zijn als iets waar je naar kon wijzen, omdat het binnen in de mensen was. Met deze woorden verplaatste Jezus het middelpunt van het geloof: van de stad naar de mens, van de muur naar het hart, van een plaats naar een relatie. God kwam niet langer wonen in wat mensenhanden maakten, maar in wie Hij Zelf gemaakt had.
Uitleg: Jezus schafte de ontmoeting met God niet af. Hij maakte haar vrij. Waar je aanbidt doet er niet langer toe, wél hoe je aanbidt: oprecht, van binnenuit, in waarheid. Deze woorden staan nog altijd in de Bijbel. Ze zijn nooit weggehaald, maar ze worden vaak overgeslagen.
Gebed: Heer Jezus, dank U dat U de deur naar de Vader openbrak. Leer mij aanbidden in geest en in waarheid, niet alleen op zondag en niet alleen in een gebouw, maar overal waar ik ben.
Schrift: Johannes 4:19-24 (de Samaritaanse vrouw); Johannes 2:19-21 (de tempel van Zijn lichaam); Lucas 17:20-21 (het Koninkrijk binnen in jullie).
Hoofdstuk 3
Na Jezus verspreidden Zijn woorden zich in vele richtingen, en niet alles wat werd opgeschreven kwam later in de Bijbel terecht. In het Evangelie van Thomas, in 1945 teruggevonden in de Egyptische woestijn bij Nag Hammadi, klinkt dezelfde boodschap nog sterker: het Koninkrijk is zowel binnen in je als buiten je, en wie zichzelf leert kennen, leert zien dat hij een kind is van de levende Vader. Daar staat ook het beeld dat je een stuk hout kunt splijten of een steen kunt optillen, en dat Hij daar is. In het Evangelie van Maria Magdalena worden de leerlingen aangespoord om de Zoon des Mensen niet buiten zichzelf te zoeken, maar binnen in zich. Deze geschriften werden niet opgenomen in de Bijbel zoals de kerk die later vaststelde. Sommige zijn later geschreven dan de vier evangeliën, andere kwamen uit stromingen die de kerkleiders wantrouwden. Maar één ding hebben ze gemeen: ze wijzen allemaal naar binnen.
Uitleg: Het is eerlijk om te zeggen dat deze teksten niet zomaar "weggehaald" zijn. Ze zijn nooit officieel opgenomen, en over hun ouderdom en betrouwbaarheid wordt nog steeds gediscussieerd. Toch is het opvallend dat juist de geschriften die God het dichtst bij de mens plaatsen buiten de grenzen vielen van wat de instelling erkende. Denk daar zelf over na. Neem het niet zomaar aan en wijs het niet zomaar af.
Gebed: Vader, geef mij een open hart en een helder verstand. Laat mij Uw stem herkennen, waar die ook klinkt, en bescherm mij tegen alles wat mij van U af leidt, of het nu oud of nieuw is.
Schrift: Evangelie van Thomas, logion 3, 77 en 113; Evangelie van Maria, hoofdstuk 4; vergelijk Lucas 17:21.
Hoofdstuk 4
Jezus had de muren opengebroken, maar binnen een paar eeuwen stonden ze er weer, nu in een nieuwe vorm. Toen het christendom de godsdienst van het Romeinse rijk werd, verrezen er grote kerken, kathedralen en basilieken, en opnieuw werd een gebouw het "huis van God" genoemd. Er ontstond een priesterstand die tussen God en de mens in stond, met altaren, heilige plaatsen, relikwieën en rituelen die alleen bepaalde mensen mochten uitvoeren. Het geloof dat in het hart was begonnen, werd weer iets wat je via een instelling moest ontvangen. De woorden over geest en waarheid bleven in het boek staan, maar de praktijk wees de andere kant op. Wat Jezus als vrijheid had gebracht, werd een systeem, en wie wilde bepalen waar God woonde, kreeg ook macht over wie Hem mocht naderen. Het is het oude verlangen in een nieuw jasje: God een adres geven, zodat mensen Hem kunnen beheren.
Uitleg: Gebouwen, gemeenschappen en samenkomsten zijn op zich niet verkeerd. Mensen hebben elkaar nodig. Het gaat mis waar de instelling zichzelf onmisbaar maakt tussen God en de mens. Dan wordt de tempel van het hart weer ingeruild voor een tempel van steen, en wordt geloof gehoorzaamheid aan een systeem in plaats van een levende relatie.
Gebed: Vader, open mijn ogen voor de muren die mensen om U heen hebben gebouwd, en ook voor de muren in mijn eigen hart. Laat geen enkel systeem tussen U en mij komen staan.
Schrift: Handelingen 7:48-50 (Stefanus: de Allerhoogste woont niet in wat met handen is gemaakt); Handelingen 17:24 (Paulus in Athene); Marcus 7:6-8 (mensenregels in plaats van Gods gebod).
Hoofdstuk 5
Uiteindelijk brengt de reis van het geloof ons terug bij de kern: God zoekt geen gebouw, Hij zoekt een hart. Jezus zei het Zelf: wie Hem liefheeft, bij die zullen de Vader en Hij komen wonen. Ook Paulus schreef later dat de mens zelf de tempel van God is. Maar hier moet een onderscheid gemaakt worden. Een profeet ontvangt woorden van God en moet spreken wat hem gegeven is, niet meer en niet minder. Een theoloog denkt, legt uit en redeneert, en een mens die redeneert heeft soms gelijk en soms niet. Paulus schreef als zo'n uitlegger: op sommige punten raakte hij de waarheid, op andere voegde hij zijn eigen gedachten, regels en gezag toe. Daarom weeg je zijn woorden af aan wat Jezus Zelf zei. Op dit punt komen ze overeen, en dat maakt het waar: niet omdat Paulus het schreef, maar omdat Jezus het eerst zei. Dat betekent dat elke keuken, elke werkplek, elke ziekenhuiskamer en elke stille nacht een plek van ontmoeting kan zijn. Een stenen tempel kan worden verwoest, zoals die in Jeruzalem in het jaar 70 werd verwoest. Een kerk kan leeglopen, een instelling kan vallen. En daarom zeg ik dit: wanneer het christendom als religie gaat vallen, vrees dan niet. Wat valt is een systeem, niet God. Gebouwen kunnen leeglopen, instellingen kunnen breken en leerstellingen kunnen wankelen, maar jouw liefde en jouw hart blijven op God gericht, en wat in het hart woont blijft staan. De tempel van het hart kan niemand afbreken, omdat God er Zelf woont. Je hebt geen bemiddelaar nodig om de Vader te bereiken, geen heilige berg en geen speciaal gebouw. Je hoeft alleen je hart open te zetten. Daar wilde God altijd al wonen. Je hebt geen dogma nodig. Je hebt de waarheid nodig, en de waarheid woont niet in muren, maar in een hart dat God zoekt.
Uitleg: Niet alles wat in de Bijbel staat heeft hetzelfde gewicht. De woorden van Jezus en wat God door Zijn profeten liet zeggen zijn iets anders dan de uitleg van mensen die erover nadachten en schreven. Lees uitleggers daarom met een open maar wakker hart. Neem aan wat overeenkomt met Jezus, en durf vragen te stellen bij wat ervan afwijkt.
Gebed: Vader, leer mij Uw stem te onderscheiden van de stemmen van mensen. Maak in mij Uw woning, reinig mijn hart, en laat mijn leven een tempel zijn waarin Uw licht zichtbaar is.
Schrift: Johannes 14:23 (Wij zullen bij hem komen wonen); Lucas 17:21 (het Koninkrijk binnen in jullie); Deuteronomium 18:18 (de profeet spreekt wat God hem in de mond legt); vergelijk 1 Korintiërs 3:16.
Je hebt geen dogma nodig. Je hebt de waarheid nodig.